Chênh lệch giữa miền bắc và miền nam nước Ý được bàn ở chính nước này từ ngay sau khi thống nhất, và nguyên nhân nằm ở cấu trúc lịch sử chứ không ở tính cách con người. Hiểu đúng chỗ này giúp tránh nhiều định kiến.
- Thuật ngữ "vấn đề miền nam" xuất hiện trong thảo luận chính trị Ý từ thế kỷ 19.
- Miền nam thường được gọi là Mezzogiorno, nghĩa gốc là giữa trưa.
- Nhà nước Ý đã lập quỹ phát triển riêng cho miền nam từ năm 1950.
- Khoảng cách về thu nhập và việc làm vẫn tồn tại tới hôm nay.
Điểm xuất phát khác nhau
Năm 1861 hai miền đã không đứng cùng vạch, và điều đó quan trọng.
Miền bắc khi thống nhất đã có công nghiệp sơ khai, ngân hàng và mạng lưới thương mại nối với phần còn lại của châu Âu qua dãy Alps.
Miền nam khi đó chủ yếu là kinh tế nông nghiệp với sở hữu ruộng đất tập trung trong tay một số ít, và phần lớn nông dân không có đất.
Vương quốc Hai Sicilie có bộ máy nhà nước riêng và một số cơ sở công nghiệp, nhưng cấu trúc kinh tế khác hẳn miền bắc.
Sau thống nhất, hệ thống thuế và thuế quan chung được áp cho cả nước — và tác động lên hai nền kinh tế rất khác nhau là không giống nhau.
Giới sử học Ý vẫn tranh luận về mức độ tác động của chính sách sau thống nhất đối với miền nam, và bài này nêu là có tranh luận chứ không kết luận thay.
Điểm chắc chắn: khoảng cách đã tồn tại từ trước và không được thu hẹp sau khi thống nhất.
Địa lý cũng có phần
Không phải toàn bộ nguyên nhân, nhưng là phần thật.
Miền bắc có đồng bằng Po — đất tốt, nước dồi dào, địa hình phẳng thuận tiện cho đường sá và nhà máy.
Miền nam phần lớn là đồi núi, đất mỏng hơn, và mùa hè khô hạn gay gắt.
Nước là ràng buộc lớn ở miền nam, và hệ thống cấp nước ở một số vùng vẫn có vấn đề rò rỉ nghiêm trọng.
Miền bắc gần các trung tâm công nghiệp châu Âu, còn miền nam nằm xa các thị trường lớn nhất.
Bệnh sốt rét từng phổ biến ở nhiều vùng đất thấp miền nam cho tới giữa thế kỷ 20, và việc xoá bỏ nó là một thành tựu y tế công cộng lớn.
Nhưng cần cẩn trọng: địa lý không quyết định số phận — nhiều vùng núi ở miền bắc và ở các nước khác vẫn phát triển tốt, nên giải thích chỉ bằng địa hình là chưa đủ.
Những chính sách đã thử
Nhà nước Ý đã đầu tư rất lớn, và kết quả là hỗn hợp.
Năm 1950 nhà nước lập một quỹ phát triển riêng cho miền nam, hoạt động tới năm 1984 với các dự án hạ tầng, thuỷ lợi và công nghiệp.
Một số nhà máy lớn được đặt ở miền nam theo chính sách này, gồm các tổ hợp hoá dầu và luyện kim.
Kết quả không đồng đều: hạ tầng cơ bản được cải thiện rõ, nhưng nhiều khu công nghiệp không tạo được hệ sinh thái doanh nghiệp xung quanh và bị gọi là "nhà thờ giữa sa mạc".
Quỹ của Liên minh châu Âu cho các vùng kém phát triển nay là nguồn đầu tư lớn cho miền nam, với các chương trình theo chu kỳ nhiều năm.
Năng lực hấp thụ vốn là vấn đề được nêu công khai — có những giai đoạn tiền được phân bổ nhưng chi không hết đúng hạn.
Điều nên rút ra: đây là vấn đề đã được đầu tư nhiều thập kỷ và vẫn chưa giải quyết xong, nên đừng tin lời giải thích đơn giản từ bất kỳ phía nào.
Cách đọc chênh lệch cho đúng
Phần quan trọng nhất, vì đây là chủ đề dễ bị hiểu lệch.
Chênh lệch là giữa các vùng, không phải giữa các con người — và trong cùng miền nam cũng có vùng khá và vùng khó.
Không phải toàn bộ miền bắc đều giàu — có những vùng núi miền bắc cũng mất dân và khó khăn.
Các thành phố lớn miền nam có khu vực hiện đại và ngành dịch vụ phát triển, bên cạnh những vùng khó khăn.
Định kiến giữa hai miền có tồn tại trong xã hội Ý, theo cả hai chiều, và bài này nêu là có chứ không tiếp tay.
Người miền nam có mặt ở mọi cấp trong đời sống nước Ý — chính trị, kinh tế, học thuật, nghệ thuật.
Với người Việt: đừng chọn hay loại một vùng vì tiếng đồn — hãy dùng tiêu chí cụ thể như bài về chọn vùng ở chuyên mục trước đã hướng dẫn.
Vấn đề miền nam nước Ý là gì?
Là thuật ngữ trong thảo luận chính trị Ý từ thế kỷ 19, chỉ khoảng cách phát triển giữa miền bắc và miền nam — khoảng cách đã tồn tại từ trước thống nhất và không được thu hẹp sau đó.
Vì sao miền bắc phát triển hơn?
Điểm xuất phát khác nhau từ năm 1861, cộng với đồng bằng Po đất tốt và địa hình phẳng, và vị trí gần các trung tâm công nghiệp châu Âu — nhưng địa lý không phải toàn bộ lời giải thích.
Nhà nước Ý đã làm gì cho miền nam?
Lập quỹ phát triển riêng từ năm 1950 tới 1984 với hạ tầng, thuỷ lợi và công nghiệp; nay có thêm quỹ của Liên minh châu Âu cho các vùng kém phát triển. Kết quả không đồng đều.
Có nên tránh miền nam khi chọn nơi sống không?
Không nên quyết theo tiếng đồn — chênh lệch là giữa các vùng chứ không giữa con người, và trong cùng miền nam có vùng khá và vùng khó. Hãy dùng tiêu chí cụ thể về việc làm, chi phí và dịch vụ.
