Từ thế kỷ 11, các thành phố miền bắc và miền trung Ý đã tự quản lấy mình — sớm hơn phần lớn châu Âu nhiều thế kỷ. Đây là gốc rễ của việc người Ý gắn bó với thành phố mình hơn với quốc gia.
- Các comune tự trị hình thành ở miền bắc và miền trung Ý từ khoảng thế kỷ 11.
- Liên minh các thành phố Lombardia đã đánh bại quân đội hoàng đế năm 1176.
- Hoà ước ký năm 1183 công nhận quyền tự quản của các thành phố.
- Về sau nhiều comune chuyển thành chế độ một dòng họ cai trị.
Vì sao tự trị xuất hiện ở đây
Có điều kiện cụ thể, không phải ngẫu nhiên.
Miền bắc và miền trung Ý có mật độ đô thị cao từ thời La Mã, và nhiều thành phố không bị bỏ hoang sau khi đế quốc tan rã.
Thương mại phục hồi sớm ở đây nhờ vị trí giữa Địa Trung Hải và phần còn lại của châu Âu.
Quyền lực trung ương yếu — hoàng đế ở xa, còn Giáo hoàng và hoàng đế tranh chấp nhau, tạo khoảng trống cho thành phố tự xoay xở.
Tầng lớp thương nhân và thợ thủ công giàu lên và muốn tự quyết việc của mình thay vì phụ thuộc lãnh chúa phong kiến.
Các comune tự lập ra cơ quan điều hành và luật lệ riêng, với quan chức được bầu theo nhiệm kỳ ngắn để tránh tập trung quyền lực.
Điều đáng chú ý: đây là hình thức tự quản đô thị sớm và phát triển bậc nhất châu Âu thời đó, và nó được giới nghiên cứu thể chế quan tâm tới tận nay.
Cuộc đối đầu với hoàng đế
Sự kiện xác lập quyền tự trị bằng vũ lực rồi bằng văn bản.
Hoàng đế của Đế quốc La Mã Thần thánh muốn khôi phục quyền kiểm soát các thành phố Ý vào thế kỷ 12.
Các thành phố miền bắc lập liên minh chống lại, gạt sang bên những mối thù giữa họ với nhau.
Năm 1176, liên minh này đánh bại quân đội hoàng đế trong một trận đánh mà tên gọi nay vẫn được dùng trong đời sống chính trị Ý.
Hoà ước ký năm 1183 công nhận quyền tự quản của các thành phố, đổi lại việc thừa nhận quyền tối cao trên danh nghĩa của hoàng đế.
Hệ quả lâu dài: các thành phố Ý bước vào giai đoạn thịnh vượng kéo dài nhiều thế kỷ với luật riêng, tiền riêng và chính sách đối ngoại riêng.
Và họ đánh nhau với nhau rất nhiều — sự cạnh tranh giữa các thành phố Ý là truyền thống lâu đời, nay còn thấy trong thể thao và trong cách nói đùa.
Từ comune sang lãnh chúa
Bước chuyển quan trọng mà nhiều người bỏ qua.
Tự trị theo kiểu tập thể khó duy trì khi xung đột nội bộ gay gắt — các phe phái trong thành phố tranh giành quyền lực liên miên.
Từ thế kỷ 13 và 14, nhiều comune chuyển sang chế độ do một dòng họ cai trị — đổi ổn định lấy tự do chính trị.
Những dòng họ nổi bật: Visconti rồi Sforza ở Milano, Medici ở Firenze, Este ở Ferrara, Gonzaga ở Mantova.
Đây cũng là giai đoạn các dòng họ này bảo trợ nghệ thuật rất mạnh, và di sản nghệ thuật Phục hưng gắn liền với sự bảo trợ đó.
Một số thành phố giữ hình thức cộng hoà lâu hơn, trong đó Venezia là trường hợp nổi bật nhất.
Điểm cần nhớ: nghệ thuật Phục hưng không ra đời từ một nước Ý thống nhất mà từ sự cạnh tranh giữa các triều đình và thành phố đối thủ.
Dấu vết còn lại hôm nay
Phần nối lịch sử với thứ bạn nhìn thấy khi tới nơi.
Quảng trường trung tâm với toà thị chính và tháp chuông là cấu trúc lặp lại ở hầu hết thành phố Ý, và đó là di sản của thời comune.
Tháp của các dòng họ quyền lực còn sót lại ở một số nơi, cao thấp theo thế lực từng nhà.
Tường thành và cổng thành vẫn định hình giao thông đô thị, và là lý do trung tâm lịch sử có đường hẹp.
Các phường hội nghề nghiệp thời trung cổ để lại tên phố — nhiều con phố mang tên một nghề vì cả phố từng làm nghề đó.
Luật lệ và thiết chế địa phương còn ảnh hưởng tới cách hành chính vận hành, và đó là một lý do thủ tục ở mỗi comune một khác.
Với người Việt tới sống: hiểu rằng thành phố ở Ý tự coi mình là một thực thể có lịch sử riêng giúp bạn đọc được rất nhiều thứ, từ lễ hội tới cách người ta tự giới thiệu.
Thành bang ở Ý hình thành từ khi nào?
Từ khoảng thế kỷ 11 ở miền bắc và miền trung, nhờ mật độ đô thị cao từ thời La Mã, thương mại phục hồi sớm và quyền lực trung ương yếu do hoàng đế cùng Giáo hoàng tranh chấp.
Các thành phố Ý giành quyền tự trị bằng cách nào?
Lập liên minh chống lại hoàng đế, đánh bại quân đội hoàng đế năm 1176, và quyền tự quản được công nhận bằng hoà ước ký năm 1183.
Vì sao comune chuyển thành chế độ lãnh chúa?
Vì tự trị tập thể khó duy trì khi các phe phái tranh giành quyền lực liên miên — nhiều thành phố đổi ổn định lấy tự do chính trị, chuyển sang chế độ do một dòng họ cai trị từ thế kỷ 13 và 14.
Còn thấy dấu vết thời đó ở đâu?
Quảng trường trung tâm với toà thị chính và tháp chuông, tháp của các dòng họ, tường thành và cổng thành định hình đường hẹp trong trung tâm, cùng tên phố mang tên các nghề thủ công thời phường hội.
