Hai mươi vùng của Ý và năm vùng có quy chế đặc biệt

Nước Ý chia thành hai mươi vùng, trong đó năm vùng có quyền tự trị rộng hơn hẳn — và một trong số đó có đa số dân nói tiếng Đức. Đây là điều đầu tiên cần biết để hiểu nước Ý.

Vì sao có hai loại vùng

Không phải phân chia hành chính thuần tuý — đây là kết quả của lịch sử và địa lý.

Năm vùng có quy chế đặc biệt được trao quyền tự trị rộng hơn ngay từ những năm sau Thế chiến thứ hai, và điều này ghi trong Hiến pháp.

Lý do của từng vùng khác nhau: hai vùng là đảo lớn tách khỏi đất liền; ba vùng nằm ở biên giới và có cộng đồng nói ngôn ngữ không phải tiếng Ý.

Mười lăm vùng còn lại là vùng thông thường, có quyền tự trị nhưng hẹp hơn.

Điểm bất ngờ về thời gian: tuy Hiến pháp năm 1948 đã quy định lập các vùng, nhưng các vùng thông thường mãi tới năm 1970 mới thực sự được thành lập — gần hai thập kỷ chậm trễ.

Hệ quả cho tới hôm nay: hệ thống vùng ở Ý còn khá trẻ so với bản sắc vùng, vốn đã tồn tại từ rất lâu trước khi có nhà nước Ý.

Năm vùng đặc biệt, năm câu chuyện

Mỗi vùng có một lý do riêng, và biết lý do thì hiểu được vùng đó.

Sicilia là đảo lớn nhất Địa Trung Hải, nhận quy chế tự trị ngay từ năm 1946 — trước cả khi nước Cộng hoà Ý chính thức có Hiến pháp mới.

Sardegna là đảo lớn thứ hai, với ngôn ngữ riêng được công nhận là ngôn ngữ chứ không phải phương ngữ tiếng Ý.

Valle d'Aosta ở góc tây bắc giáp Pháp và Thuỵ Sĩ, nơi tiếng Pháp có vị thế chính thức cùng tiếng Ý — vùng nhỏ nhất và ít dân nhất nước.

Trentino-Alto Adige ở biên giới với Áo, gồm hai tỉnh rất khác nhau: tỉnh phía nam nói tiếng Ý, còn tỉnh phía bắc có đa số dân nói tiếng Đức.

Friuli-Venezia Giulia ở góc đông bắc giáp Slovenia và Áo, với cộng đồng nói tiếng Friuli và tiếng Slovene.

Điểm chung: tự trị ở Ý gắn với ngôn ngữ và biên giới, chứ không phải với quy mô kinh tế.

Nam Tyrol — trường hợp đáng chú ý nhất

Đây là nơi làm người Việt ngạc nhiên nhất khi đặt chân tới.

Tỉnh Bolzano ở cực bắc nước Ý có đa số dân nói tiếng Đức, và vùng này chỉ thuộc về Ý sau Thế chiến thứ nhất.

Tiếng Đức và tiếng Ý đều là ngôn ngữ chính thức ở đó, cùng với tiếng Ladin ở một số thung lũng.

Biển báo, giấy tờ hành chính và trường học đều song ngữ hoặc tam ngữ, và học sinh học theo hệ ngôn ngữ mà gia đình chọn.

Tỉnh này có mức tự trị rất cao, giữ lại phần lớn thuế thu được trên địa bàn — điều khiến nó thành một trong những nơi giàu nhất nước.

Quy chế này là kết quả của một thoả thuận quốc tế và nhiều thập kỷ thương lượng, và nay được xem là mô hình tham khảo cho các vùng thiểu số ở châu Âu.

Với khách tới: đây vẫn là nước Ý về mặt pháp lý, nhưng kiến trúc, ẩm thực và nhịp sống rất khác phần còn lại — cảm giác gần với Áo hơn.

Ý nghĩa thực tế cho người Việt

Phần chuyển từ kiến thức sang việc dùng được.

Vùng ở Ý quyết định nhiều thứ trong đời sống hằng ngày — trước hết là tổ chức y tế, chủ đề của bài riêng trong chuyên mục này.

Thủ tục hành chính có thể khác nhau giữa các vùng về thời gian xử lý và cách tổ chức, dù khung pháp lý là chung.

Thị thực và cư trú thì do trung ương quyết và áp chung cả nước — đây là ranh giới cần nhớ.

Chi phí sống chênh lệch rất lớn giữa các vùng, và chênh lệch bắc nam là chủ đề của chuyên mục riêng trên site này.

Ở các vùng đặc biệt có thể có ưu đãi hoặc chương trình riêng do vùng đó tự lập — nên tra trang chính thức của vùng chứ đừng chỉ tra trang trung ương.

Quy tắc để nhớ suốt site này: hỏi về nước Ý thì luôn phải hỏi tiếp "ở vùng nào".