Khi nước Ý thống nhất, chỉ một thiểu số nhỏ nói được thứ tiếng nay gọi là tiếng Ý — và thứ phổ biến nó rộng rãi nhất lại không phải trường học mà là truyền hình.
- Tiếng Ý chuẩn có nền là phương ngữ Toscana, cụ thể là tiếng Firenze thế kỷ 14.
- Ba tác giả lớn thế kỷ 14 viết bằng thứ tiếng đó và định hình chuẩn văn học.
- Tại thời điểm thống nhất, tỉ lệ người nói tiếng Ý rất thấp và các ước tính của giới nghiên cứu khác nhau.
- Truyền hình từ thập niên 1950 là yếu tố phổ biến ngôn ngữ mạnh nhất.
Vì sao lại là tiếng Toscana
Không phải vì Toscana mạnh nhất về chính trị.
Ba tác giả lớn của thế kỷ 14 đều viết bằng tiếng Toscana, và tác phẩm của họ trở thành chuẩn mực văn học cho cả bán đảo.
Thứ tiếng đó nằm ở vị trí trung gian về mặt ngữ âm giữa các nhóm miền bắc và miền nam, nên tương đối dễ tiếp nhận ở cả hai phía.
Firenze còn là trung tâm thương mại và tài chính, nên tiếng của nó lan theo các quan hệ làm ăn.
Cuộc tranh luận về việc chọn ngôn ngữ nào làm chuẩn kéo dài nhiều thế kỷ ở Ý và có tên riêng trong lịch sử văn học.
Một nhà văn thế kỷ 19 đã viết lại tiểu thuyết của mình theo tiếng Firenze đương thời để góp phần chuẩn hoá — một hành động có ý thức về ngôn ngữ quốc gia.
Kết quả: tiếng Ý chuẩn là một ngôn ngữ văn học trước khi là ngôn ngữ nói của số đông, và điều đó giải thích khoảng cách giữa tiếng viết và tiếng nói ở Ý.
Lan ra bằng cách nào
Bốn kênh, và kênh mạnh nhất là kênh ít ai ngờ.
Trường học bắt buộc sau thống nhất là kênh đầu tiên, nhưng phổ cập giáo dục mất nhiều thập kỷ mới đạt tới vùng nông thôn.
Nghĩa vụ quân sự trộn thanh niên từ khắp các vùng vào cùng đơn vị, buộc họ tìm một thứ tiếng chung.
Di cư nội địa từ nam ra bắc trong thập niên 1950 và 1960 khiến người các vùng phải giao tiếp với nhau hằng ngày.
Nhưng truyền hình mới là yếu tố quyết định — từ thập niên 1950, nó đưa một thứ tiếng Ý chuẩn vào từng nhà, kể cả nhà của người không biết chữ.
Có những chương trình dạy đọc viết phát trên truyền hình nhắm thẳng vào người lớn chưa biết chữ, và chúng có tác động thật.
Đây là một trong những ví dụ được nhắc nhiều nhất thế giới về vai trò của truyền thông đại chúng trong việc thống nhất ngôn ngữ của một quốc gia.
Tiếng Ý hôm nay
Mô tả trạng thái hiện tại để người học biết mình đang học gì.
Gần như toàn bộ dân số nay nói được tiếng Ý, nhưng nhiều người dùng song song cả tiếng địa phương.
Cơ quan thống kê quốc gia khảo sát định kỳ việc dùng tiếng Ý và tiếng địa phương trong gia đình, với bạn bè và với người lạ — và kết quả cho thấy cách dùng thay đổi theo từng tình huống.
Tiếng địa phương được dùng nhiều hơn ở miền nam và vùng đông bắc, ít hơn ở các đô thị lớn miền bắc.
Có dạng tiếng Ý pha màu sắc vùng — dùng tiếng Ý nhưng với ngữ điệu, một số từ và cách nói của địa phương; đây là dạng phổ biến nhất trong đời sống.
Tiếng Ý cũng đang thay đổi, tiếp nhận từ tiếng Anh trong công nghệ và kinh doanh, và điều này gây tranh luận công khai.
Với người học: thứ bạn học trong giáo trình là tiếng Ý chuẩn, còn thứ bạn nghe ngoài đời sẽ có màu vùng miền — và đó là chuyện bình thường.
Lưu ý cho người học tiếng Ý
Phần dùng được ngay.
Tiếng Ý có cách phát âm rất đều theo chữ viết — nhìn chữ là đọc được, khác hẳn tiếng Anh hay tiếng Pháp. Đây là lợi thế lớn cho người Việt.
Khó khăn nằm ở động từ chia theo ngôi và theo thì, và ở việc phân biệt giống của danh từ.
Trọng âm rơi không cố định, và đặt sai trọng âm có thể làm người nghe không hiểu — đây là điểm người Việt hay bị.
Người Ý nói nhanh và nối âm nhiều, nên nghe khó hơn nói trong giai đoạn đầu.
Ngôn ngữ cơ thể là một phần của giao tiếp, và điệu bộ tay ở Ý mang nghĩa thật chứ không chỉ để nhấn mạnh.
Lời khuyên: xem phim truyền hình Ý có phụ đề tiếng Ý — cách này rèn được cả nghe lẫn đọc, và cho bạn thứ tiếng người ta thật sự dùng.
Vì sao tiếng Ý chuẩn dựa trên tiếng Toscana?
Vì ba tác giả lớn thế kỷ 14 viết bằng thứ tiếng đó và định hình chuẩn văn học, nó nằm ở vị trí trung gian về ngữ âm giữa bắc và nam, và Firenze là trung tâm thương mại lớn.
Cái gì phổ biến tiếng Ý ra cả nước?
Trường học bắt buộc, nghĩa vụ quân sự và di cư nội địa đều góp phần, nhưng truyền hình từ thập niên 1950 là yếu tố quyết định — kể cả các chương trình dạy đọc viết cho người lớn.
Người Ý ngày nay còn dùng tiếng địa phương không?
Có, nhiều người dùng song song với tiếng Ý tuỳ tình huống — nhiều hơn ở miền nam và vùng đông bắc, ít hơn ở các đô thị lớn miền bắc.
Tiếng Ý khó ở chỗ nào với người Việt?
Phát âm thì dễ vì đọc đúng theo chữ viết, nhưng khó ở chia động từ theo ngôi và thì, phân biệt giống danh từ, và đặt trọng âm — đặt sai trọng âm có thể làm người nghe không hiểu.
