Dùng nhầm đại từ xưng hô với người lạ là lỗi dễ mắc nhất của người mới học tiếng Ý, và chức danh nghề nghiệp ở Ý được dùng nhiều hơn bạn tưởng. Bài này gom những quy tắc giao tiếp thực tế.
- Tiếng Ý phân biệt cách xưng hô trang trọng và thân mật.
- Lời chào thay đổi theo thời điểm trong ngày và theo mức thân mật.
- Chức danh nghề nghiệp được dùng làm cách gọi trong nhiều tình huống.
- Điệu bộ tay mang nghĩa cụ thể chứ không chỉ để nhấn mạnh.
Xưng hô
Quy tắc quan trọng nhất trong giao tiếp hằng ngày.
Tiếng Ý có hai cách xưng hô — một trang trọng dùng với người lạ và người lớn tuổi, một thân mật dùng với bạn bè, người trẻ và trong gia đình.
Dùng cách thân mật với người lạ lớn tuổi có thể bị coi là thiếu tôn trọng, nhất là ở miền nam và ở các tình huống công việc.
Nguyên tắc an toàn: bắt đầu bằng cách trang trọng, rồi đổi sang thân mật khi người kia đề nghị.
Người lớn tuổi hoặc người ở vị trí cao hơn là người đề nghị chuyển, không phải người trẻ hoặc người mới.
Trong môi trường công ty trẻ và giữa đồng nghiệp cùng cấp thì cách thân mật phổ biến, nhưng vẫn nên nghe cách người khác dùng trước.
Với cửa hàng và dịch vụ: dùng cách trang trọng với nhân viên bạn không quen, và điều đó được đánh giá là lịch sự.
Chào hỏi
Nhiều lớp hơn tiếng Việt, và dễ nhớ nếu nắm quy tắc.
Có lời chào cho buổi sáng và lời chào cho buổi chiều tối, và ranh giới giữa hai lời chào này chuyển sớm hơn người Việt quen — thường từ đầu giờ chiều.
Lời chào thân mật dùng được cho cả lúc gặp lẫn lúc chia tay, nhưng chỉ với người thân quen.
Vào cửa hàng nhỏ thì chào, và ra thì chào lần nữa — đây là thói quen bắt buộc về mặt xã giao, bỏ qua bị coi là bất lịch sự.
Bắt tay trong tình huống trang trọng; hôn má hai bên là cách chào giữa người quen, và người mới nên để người bản địa chủ động.
Trong thang máy và hành lang chung cư thì chào hàng xóm — im lặng bị coi là lạnh lùng.
Và chúc ngon miệng trước bữa ăn là câu gần như bắt buộc, kể cả với người lạ ngồi bàn bên.
Chức danh và thư từ
Phần công việc, nơi sai sót gây ấn tượng xấu.
Ở Ý người ta gọi nhau bằng chức danh nghề nghiệp nhiều hơn phần lớn các nước — người có bằng đại học, kỹ sư, luật sư, kiến trúc sư đều có cách gọi riêng.
Dùng chức danh khi chưa quen là an toàn, và người kia sẽ nói nếu thấy không cần.
Thư công việc ở Ý trang trọng hơn thư tiếng Anh, với công thức mở đầu và kết thúc cố định.
Đi thẳng vào việc ngay dòng đầu bị coi là cộc — nên có một câu mở.
Thư chính thức với cơ quan nhà nước cần ghi rõ thông tin định danh của mình, và nên gửi bằng hình thức có xác nhận khi việc quan trọng.
Ý có hệ thống thư điện tử được chứng thực về mặt pháp lý dùng cho giao dịch chính thức — người làm kinh doanh ở Ý thường phải có một địa chỉ loại này.
Điệu bộ và nhịp nói
Phần khiến người Việt hay hiểu nhầm.
Điệu bộ tay ở Ý là một hệ thống có nghĩa, không phải chỉ để nhấn mạnh — nhiều động tác thay được cả câu.
Người Ý nói to và nói chồng lên nhau trong trò chuyện thân mật, và đó không phải là cãi nhau.
Ngắt lời trong câu chuyện bạn bè không bị coi là thô lỗ như ở nhiều nền văn hoá khác — nó là dấu hiệu bạn đang tham gia.
Nhưng trong cuộc họp trang trọng thì quy tắc khác, và nên chờ tới lượt.
Khoảng cách khi nói chuyện gần hơn so với Bắc Âu, và chạm nhẹ vào cánh tay là bình thường giữa người quen.
Điện thoại, hẹn giờ và những quy ước nhỏ
Nhóm chi tiết mà người mới sang hay vấp trong tháng đầu.
Gọi điện là kênh liên lạc chính với nhiều dịch vụ ở Ý — thợ sửa chữa, phòng khám, chủ nhà thường trả lời điện thoại nhanh hơn trả lời thư điện tử.
Tránh gọi vào giờ nghỉ trưa, vì nhiều cửa hàng và văn phòng nhỏ đóng cửa một khoảng giữa ngày, nhất là ở thị trấn nhỏ và ở miền nam.
Giờ ăn ở Ý muộn hơn ở Việt Nam — bữa tối ở nhà hàng thường bắt đầu vào khung giờ mà người Việt đã ăn xong từ lâu, và nhiều bếp chưa mở trước giờ đó.
Đúng giờ với hẹn công việc, hẹn khám và hẹn hành chính; với bữa ăn ở nhà bạn bè thì đến muộn một chút là bình thường và thậm chí được mong đợi.
Tháng Tám là tháng nghỉ — nhiều cửa hàng, văn phòng và cả một số phòng khám đóng cửa dài ngày, nên đừng lên lịch việc quan trọng vào giai đoạn đó.
Và hoá đơn ở nhà hàng thường có khoản phí phục vụ hoặc phí bàn — đây là khoản hợp lệ được ghi trên thực đơn, không phải bị tính thêm.
Với người Việt: văn hoá giao tiếp Ý gần với Việt Nam hơn nhiều nước Bắc Âu — trọng quan hệ cá nhân, thân mật nhanh, và coi bữa ăn là dịp xây quan hệ chứ không chỉ để ăn.
Xưng hô với người lạ ở Ý thế nào?
Bắt đầu bằng cách trang trọng rồi đổi sang thân mật khi người kia đề nghị — và người lớn tuổi hoặc người ở vị trí cao hơn mới là người đề nghị chuyển.
Vào cửa hàng có cần chào không?
Có — chào khi vào và chào lần nữa khi ra là thói quen bắt buộc về mặt xã giao ở cửa hàng nhỏ, bỏ qua bị coi là bất lịch sự.
Có phải gọi người ta bằng chức danh không?
Ở Ý người ta dùng chức danh nghề nghiệp nhiều hơn phần lớn các nước, nên dùng chức danh khi chưa quen là an toàn — người kia sẽ nói nếu thấy không cần.
Người Ý nói to và ngắt lời có phải là thô lỗ không?
Trong trò chuyện thân mật thì không — nói chồng lên nhau và ngắt lời là dấu hiệu bạn đang tham gia. Nhưng trong cuộc họp trang trọng thì quy tắc khác và nên chờ tới lượt.
