Có một ranh giới ngôn ngữ chạy ngang bán đảo Ý, và hai bên ranh giới đó khác nhau nhiều hơn người ta tưởng — phía bắc gần với tiếng Pháp hơn là với tiếng Napoli.
- Giới ngôn ngữ học chia các thứ tiếng ở Ý thành nhiều nhóm lớn theo địa lý.
- Nhóm miền bắc có nhiều nét chung với các ngôn ngữ Rôman phía tây như tiếng Pháp.
- Tiếng Sardegna được xếp thành một nhánh riêng, không thuộc nhóm nào ở trên.
- Tiếng Friuli và tiếng Ladin thuộc một nhóm riêng ở vùng núi đông bắc.
Nhóm miền bắc
Bất ngờ lớn nhất cho người mới tìm hiểu.
Các thứ tiếng ở Piemonte, Lombardia, Liguria và Emilia-Romagna tạo thành một nhóm có nhiều đặc điểm chung với các ngôn ngữ Rôman phía tây.
Chúng gần tiếng Pháp và tiếng Occitan hơn là gần tiếng Napoli về mặt cấu trúc — điều làm nhiều người ngạc nhiên.
Tiếng Liguria được mang theo ra ngoài nước Ý bởi thương nhân Genova, và còn dấu vết ở vài nơi ven Địa Trung Hải.
Tiếng Venezia được xếp riêng, không hoàn toàn thuộc nhóm trên, và từng là ngôn ngữ thương mại ở Địa Trung Hải.
Ở vùng núi đông bắc có nhóm riêng nữa gồm tiếng Friuli và tiếng Ladin, được luật công nhận là ngôn ngữ thiểu số.
Với người sống ở miền bắc: người trẻ ở đô thị lớn dùng tiếng địa phương ít hơn, nhưng ở thị trấn nhỏ và với người lớn tuổi thì vẫn nghe thường xuyên.
Miền trung và ranh giới
Vùng chuyển tiếp, và là nơi sinh ra tiếng Ý chuẩn.
Tiếng Toscana là nền của tiếng Ý chuẩn, nhưng tiếng Toscana nói ngoài đời vẫn có nét riêng — trong đó có một hiện tượng phát âm đặc trưng mà người Ý vùng khác nhận ra ngay.
Các vùng miền trung như Lazio, Umbria và Marche có tiếng nói chuyển tiếp giữa bắc và nam.
Tiếng Roma là một biến thể riêng, rất quen thuộc với người Ý qua điện ảnh và truyền hình.
Ranh giới ngôn ngữ chính chạy ngang bán đảo ở khoảng phía bắc dãy Apennini, phân tách nhóm bắc với nhóm còn lại — đây là một trong những ranh giới ngôn ngữ rõ nhất châu Âu.
Ranh giới này trùng khá nhiều với ranh giới lịch sử và văn hoá, và cả với thói quen ẩm thực.
Điểm đáng nhớ: sống núi Apennini không chỉ chia địa hình mà chia cả tiếng nói — địa lý và ngôn ngữ đi cùng nhau ở Ý.
Miền nam và các đảo
Nhóm có sức sống mạnh nhất hiện nay.
Tiếng Napoli là thứ tiếng miền nam được biết tới rộng nhất, nhờ truyền thống ca khúc, sân khấu và điện ảnh.
Nó vẫn được dùng rộng rãi trong đời sống hằng ngày ở Napoli và vùng quanh, kể cả bởi người trẻ.
Tiếng Sicilia là một nhóm riêng, với dấu vết của tiếng Hy Lạp, tiếng Ả Rập, tiếng Norman và tiếng Tây Ban Nha do lịch sử nhiều lớp cai trị trên đảo.
Trường thơ ca ở triều đình Sicilia thế kỷ 13 có vai trò trong lịch sử văn học Ý — thể thơ mười bốn câu ra đời ở đó trước khi lan ra châu Âu.
Tiếng Sardegna được giới ngôn ngữ học xếp thành nhánh riêng và được coi là giữ nhiều nét gần tiếng Latinh nhất trong các ngôn ngữ Rôman.
Trên đảo Sardegna còn có các thứ tiếng khác nữa ở một số vùng, do các đợt di dân trong lịch sử.
Dùng thông tin này thế nào
Phần thực tế.
Nếu bạn định sống lâu dài ở một vùng, học vài câu tiếng địa phương là đầu tư nhỏ mà hiệu quả lớn — nó mở cửa vào cộng đồng nhanh hơn nhiều so với công sức bỏ ra.
Nghe không hiểu người lớn tuổi là chuyện thường, và hỏi lại bằng tiếng Ý chuẩn luôn được đáp lại.
Trong công việc kỹ thuật và hành chính thì mọi thứ bằng tiếng Ý chuẩn, nên không có rủi ro gì về mặt chuyên môn.
Ở miền nam và vùng đông bắc nên chuẩn bị tinh thần nghe nhiều tiếng địa phương hơn so với đô thị miền bắc.
Âm nhạc và phim truyền hình bằng tiếng địa phương là cách làm quen dễ chịu, và có phụ đề tiếng Ý.
Và đừng cố bắt chước giọng địa phương quá sớm — nói tiếng Ý chuẩn rõ ràng được đón nhận tốt hơn là bắt chước nửa vời.
Tiếng nói miền bắc Ý gần với tiếng gì?
Các thứ tiếng ở Piemonte, Lombardia, Liguria và Emilia-Romagna có nhiều nét chung với các ngôn ngữ Rôman phía tây như tiếng Pháp và tiếng Occitan, gần hơn là với tiếng Napoli.
Ranh giới ngôn ngữ ở Ý nằm ở đâu?
Chạy ngang bán đảo ở khoảng phía bắc dãy Apennini, phân tách nhóm miền bắc với phần còn lại — một trong những ranh giới ngôn ngữ rõ nhất châu Âu, trùng khá nhiều với ranh giới văn hoá và ẩm thực.
Tiếng Sardegna có gì đặc biệt?
Được giới ngôn ngữ học xếp thành một nhánh riêng và coi là giữ nhiều nét gần tiếng Latinh nhất trong các ngôn ngữ Rôman; trên đảo còn có các thứ tiếng khác do các đợt di dân trong lịch sử.
Có nên học tiếng địa phương không?
Vài câu là đầu tư nhỏ mà hiệu quả lớn trong việc hoà nhập cộng đồng — nhưng đừng cố bắt chước giọng quá sớm, vì nói tiếng Ý chuẩn rõ ràng được đón nhận tốt hơn.
